Gesprek 1: elkaar ontmoeten als spiegels

Truus had als kind weinig veiligheid, structuur en emotionele beschikbaarheid ervaren. Haar persona ontwikkelde zich tot die van de zorgzame vrouw die veel voor anderen doet en zichzelf gemakkelijk vergeet. Onder deze persona leefde echter een schaduw waarin gevoelens van afwijzing, onzekerheid en het gevoel "niet goed genoeg te zijn" verborgen lagen. Wanneer deze pijn werd geraakt, zocht zij onbewust troost in eten. Het eten dempte tijdelijk haar emoties, maar vergrootte uiteindelijk haar schaamte en afstand tot zichzelf.

Kees had zich tijdens zijn huwelijk jarenlang niet gezien gevoeld. Hij ervoer dat hij steeds op de laatste plaats kwam. Zijn persona werd die van de verantwoordelijke, zorgzame en hardwerkende man die alles onder controle hield. Orde, netheid en structuur gaven hem een gevoel van veiligheid. Onder deze persona leefde echter de diepe angst opnieuw niet belangrijk te zijn. Hierdoor ontstond een wederzijdse projectie.

Deze casus heeft mij diep geraakt en opnieuw bevestigd waarom ik dit werk doe. Aan de buitenkant leek het alsof Kees en Truus hulp nodig hadden bij hun communicatie, hun relatie en hun dagelijkse conflicten. Maar hoe langer ik met hen werkte, hoe duidelijker het werd dat hun relatie slechts het zichtbare deel was van iets dat veel dieper lag. Hun ruzies gingen niet over een opgeruimd huis, eten, aandacht of teleurstellingen. Ze gingen over oude pijn die al lang vóór hun ontmoeting was ontstaan.

Vanuit de Jungiaanse psychologie heb ik geleerd dat ieder mens een levensverhaal meebrengt dat onbewust doorwerkt in relaties. We ontmoeten elkaar niet alleen vanuit wie we vandaag zijn, maar ook vanuit alles wat we ooit hebben moeten worden om te kunnen overleven. Dat besef heeft mijn manier van begeleiden fundamenteel veranderd.

In het begin van mijn loopbaan wilde ik mensen vooral helpen hun problemen op te lossen. Ik dacht dat wanneer communicatie verbeterde, afspraken duidelijker werden en partners elkaar beter zouden begrijpen, de relatie vanzelf zou herstellen. Inmiddels zie ik dat dit vaak slechts de bovenlaag raakt. Mensen kunnen perfect leren communiceren en toch gevangen blijven in dezelfde patronen, omdat de onderliggende pijn niet wordt aangeraakt. Juist deze casus liet mij opnieuw zien dat een relatie de plek is waar onbewuste dynamieken zichtbaar worden.

Kees en Truus ontmoetten elkaar niet alleen als man en vrouw; zij ontmoetten elkaar ook met hun jeugd, hun overlevingsstrategieën, hun angsten en hun verlangens. Beiden projecteerden onbewust een deel van hun eigen gemis op de ander.

Ik voelde steeds minder de behoefte om oplossingen aan te dragen of te bemiddelen tussen twee standpunten. In plaats daarvan ging ik vertragen. Ik luisterde niet alleen naar hun woorden, maar ook naar wat tussen de regels door zichtbaar werd. Ik lette op lichaamstaal, emoties, stiltes en herhalende patronen. Ik stelde vragen die hen uitnodigden niet naar elkaar te wijzen, maar naar binnen te kijken.

Daardoor ontstond een andere vorm van begeleiding. Niet langer stond de vraag centraal wie er gelijk had, maar welke oude wond telkens opnieuw werd geraakt. Niet de schuldvraag stond centraal, maar de bewustwording van het eigen aandeel. Juist daar begon de verandering.

Toen Truus ontdekte dat haar eetgedrag niet voortkwam uit gebrek aan discipline, maar uit een diepe behoefte aan veiligheid en troost, ontstond er zachtheid naar zichzelf. Zij hoefde zichzelf niet langer te veroordelen als iemand zonder wilskracht. Zij mocht leren begrijpen waar haar gedrag vandaan kwam.

Toen Kees ontdekte dat zijn behoefte aan controle voortkwam uit een diep verlangen gezien en belangrijk te zijn, hoefde hij Truus daar steeds minder verantwoordelijk voor te maken. Hij kon verantwoordelijkheid nemen voor zijn eigen gevoel van eigenwaarde.

Voor mij werd opnieuw zichtbaar wat Jung bedoelde met individuatie. Individuatie betekent niet dat mensen perfect worden of nooit meer conflicten hebben. Het betekent dat zij steeds minder leven vanuit hun automatische overlevingsmechanismen en steeds meer vanuit bewust gekozen gedrag. Zij leren hun persona herkennen, hun schaduw onder ogen te zien en verantwoordelijkheid te nemen voor hun eigen binnenwereld.